خورشید قدم به قدم و آهسته، آهسته به نقطهی آغاز تابستان نزدیک میشود و اکنون شبهای گرم و کوتاه تابستان خود را برای رصدگران آسمان شب بیشتر نمایان میکند. ولی آغاز تابستان با واقعهی زیبایی همراه است و آن رسیدن خورشید به نقطهی انقلاب تابستانی است.
حال سوال این است، انقلاب تابستانی چگونه به وجود میآید؟
زمین در گردشی انتقالی طی ۳۶۵ روز و ۶ ساعت برگرد خورشید میچرخد. محور حرکت وضعی زمین به گرد خود، ۲۳٫۵ درجه با محور انتقالی ( صفحه منظومه خورشیدی ) زاویه میسازد. لذا مسیر ظاهری خورشید در آسمان ( از دید بینندگان زمینی ) به علت این انحراف دایماً جابجا میشود و شبیه به یک منحنی سینوسی میماند. این انحراف باعث به وجود آمدن فصول بر روی زمین میشود ( البته سیاره مریخ نیز از این موضوع مجزا نیست ). در انقلاب تابستانی که مصادف با آغاز تابستان در نیمکرهی شمالی زمین است، خورشید در مدار ۲۳٫۵ درجه بر روی زمین که به رأسالسرطان مشهور است،به صورت عمود میتابد ( یعنی سایه در این مدار زمین در ظهر واقعی به صفر درجه می رسد). علت این نامگذاری این مدار در روی زمین به این دلیل بوده، که خورشید در حدود ۲۰۰۰ هزار سال پیش در زمان انقلاب تابستانی در صورت فلکی خرچنگ (سَرطانْ) بوده است. ولی اکنون میدانیم که به علت حرکت تقدیمی زمین خورشید در زمان انقلاب تابستانی در صورت فلکی جوزا ( دوپیکر ) به سر میبرد.
در این حالت خورشید در مناطقی واقع در محدودهی مدار قطبی شمالی که از عرض جغرافیایی ۶۶٫۵ درجه به بالا است، هرگز غروب نمیکند و در بدترین حالت مانند زمان پیش از غروب بر روی افق جابهجا میشود. در مناطقی از اسکاندیناوی، شمال روسیه و کانادا خورشید ممکن است ساعت ۱۱ شب غروب و در ساعت ۱ بامداد طلوع کند. این شب کوتاه در اکثر این مناطق مشاهده میشود و اینگونه طلوع خورشید مصادف با نیمهشب است و لذا به خورشید نیمهشب معروف میشود.
برعکس در استوا، خورشید ۶۶٫۵ درجه با قطب شمال آسمان فاصله دارد و در مدار رأسالجدی و سایر مناطق قطب جنوب تا مدار جنوبگان از ارتفاع خورشید کاسته میشود تا جایی که در مدار جنوبگان ارتفاع خورشید به صفر و در داخل این مدار خورشید دیگر طلوع نمی کند و در زیر افق قرار میگیرد. در واقع شبی طولانی و گاه بدون خورشید در این مناطق دیده خواهد شد. در واقع در نیمکرهی جنوبی برعکس نمیکرهی شمالی که در هوای گرم به سر میبریم، هوای سرد رفته رفته بر این مناطق سایه میافکند و این چیزی جز آغاز زمستان در نیمکرهی جنوبی زمین نیست.
نکتهی جالب در انقلال تابستانی طولانیترین روز سال و کوتاهترین شب سال است. در واقع بعد از گذر از انقلاب تابستانی طول روزها دیگر کوتاهتر و به میزان شب افزوده میشود تا جایی که بار دیگر طول سیاهی و روشنی در اعتدال پاییزی یکسان گردد.
جالب است بدانید که انقلاب تابستانی حتی در اندازهگیری شعاع زمین نیز دخالت داشته است. سالها پیش “اراتوستن” سر کتابدار موزه اسکندریه، نخستین کسی است که اندازه زمین را محاسبه میکند . او متوجه شد که در ظهر روز اول تابستان، ستونهای عمودی در شهر سیرن (اسوان امروز) هیچ سایهای نمیاندازد ولی همان زمان در شهر اسکندریه در شمال شهر سیرن ستونهای عمودی عقربه ساعت خورشیدی سایه میاندازد. او با اندازهگیری طول سایه و ارتفاع ستون، تخمین زد که فاصله اسکندریه با سمت الراس ۷.۲ درجه است و از آنجایی که این رقم حدود یک پنجاهم ۳۶۰ درجه است پس محیط زمین باید پنجاه برابر فاصله دو شهر اسکندریه و سیرن باشد. سپس محیط زمین به دست آمد و به این ترتیب قطر زمین به دست میآید که فقط ۱۵۰ کیلومتر با میزان فعلی تفاوت دارد.
انقلاب تابستانی سال ۱۳۹۰ در ساعت ۲۰:۴۶:۱۷ سهشنبه ۳۱ تیرماه ۱۳۹۰ رخ میدهد که در این حالت خورشید در بیشترین میل شمالی به میزان ۲۳٫۴۳۸ درجه خواهد رسید. همانطور که میدانید در مناطق معتدل نیمکرهی شمالی خورشید در انقلاب تابستانی مدار طولانیتری را طی میکند. لذا به همین دلیل بر میزان طول روز افزوده میشود. برای مثال در ایران خورشید نزدیک به شمال شرقی طلوع و نزدیک به شمال غربی غروب میکند و در زمان عبور خورشید از نصفالنهار ناظر خورشید در بالاترین ارتفاع خود در افق جنوبی میرسد ( ۹۰-۲۳٫۵=۶۶٫۵ این مقدار سمت طلوع خورشید در روز اول تیر است). این ارتفاع در مناطق جنوبی ایران به ۸۸٫۵ درجه و در مناطق شمالی به ۷۴ درجه از افق میرسد. جالب است بدانید اگر چه ارتفاع خورشید در مناطق جنوبی ایران نسبت به مناطق شمالیتر از افق بیشتر است ولی طول روز در مناطق جنوبیتر ایران نسبت به شمال آن کمتر است اما به دلیل اقلیم گرم و مرطوب جنوب ایران این مناطق دارای هوای بسیار گرمی هستند!
منبع : آسمان شب ایران
Loading ...
